W obiegu internetowym krąży mnóstwo nieprawdziwych informacji, a co gorsza jesteśmy na nie narażeni bardziej niż kiedykolwiek wcześniej z powodu przyspieszenia w generowaniu treści przez sztuczną inteligencję w sieci. Istnieją solidne dowody na to, że treści generowane przez AI rozprzestrzeniają się obecnie na platformach społecznościowych o około 70% szybciej niż treści oparte na faktach.
Nie ma jednak w pełni spójnego sposobu zgłaszania przypadków dezinformacji i fałszywych informacji. Mimo, że w różnych krajach obowiązują różne przepisy i wykładnie dotyczące tego, czym są nieprawdziwe informacje, to i tak zazwyczaj tylko niewielka ich część uznawana jest za treści niezgodne z prawem. Podobnie zasady dotyczące nieprawdziwych informacji obowiązujące na poszczególnych platformach (tj. ich regulaminy, wytyczne dla społeczności itp.) znacznie się od siebie różnią, a sposób, w jaki platformy je egzekwują, może być (i często jest) dość niekonsekwentny.
Treści generowane przez AI, w szczególności materiały typu deepfake, to jednak zupełnie inna sprawa, ponieważ często pokrywają się z treści uznawanymi za nielegalne, tj. materiałami pornograficznymi rejestrowanymi bez zgody osób przedstawionych, naruszeniami przepisów o ochronie danych, oszustwami finansowymi, podszywaniem się pod inne osoby, materiałami przedstawiającymi seksualne wykorzystywanie dzieci itp. Z tego powodu, mimo że przepisy dotyczące AI i deepfake'ów są w większości wciąż w powijakach, państwa coraz chętniej podejmują działania mające na celu regulację tego rodzaju treści.
W tym kontekście można się zastanawiać, co zrobić, gdy natrafimy w Internecie na fałszywe informacje. Na przykład czasami może się zdarzyć, że zechcesz odpowiedzieć na post, wyjaśniając autorowi, w czym się pomylił, albo zaproponować dodanie notatki społecznościowej (na X) zawierającej informacje, które naszym zdaniem są niezbędne do pełnego zrozumienia kontekstu. Innym razem może zaistnieć potrzeba zgłoszenia konkretnej treści do platformy, na której się znajduje, ponieważ jest ona w twoim kraju niezgodna z prawem lub narusza obowiązujące na platformie zasady dotyczące nieprawdziwych informacji. Może się nawet zdarzyć, że zechcesz zgłosić taką nieprawdziwą, niezgodną z prawem informację władzom, np. gdy jest ona związana z przypadkiem przestępstwa z nienawiści lub oszustwem.
Przyjrzyjmy się pokrótce możliwościom zgłaszania nieprawdziwych informacji, zarówno zwykłych, jak i generowanych przez AI, z których mogą skorzystać organizacje społeczeństwa obywatelskiego. Będą one zależały od platformy, z której korzystasz, oraz od kraju, w którym z niej korzystasz.
Zgłaszanie nieprawdziwych informacji w Unii Europejskiej i Wielkiej Brytanii
W UE wszystkie serwisy hostingowe (w tym wszystkie największe platformy, takie jak X, YouTube, TikTok, Facebook i Instagram), mają prawny obowiązek posiadania mechanizmów, które pozwalają użytkownikom zgłaszać treści, które uznają za niezgodne z prawem. W zależności od kraju istnieją różne rodzaje nieprawdziwych informacji, np. we Francji, niezgodne z prawem może być trywializowanie zbrodni przeciwko ludzkości lub zaprzeczanie im, podobnie jak propagowanie totalitaryzmu w Polsce, lub reklamowanie produktu poprzez podszywanie się pod markę, jak ma to miejsce Hiszpanii.
Większość treści generowanych przez sztuczną inteligencję, w tym materiały typu deepfake, jest nielegalna tylko wtedy, gdy wykorzystuje się je do popełnienia określonych przestępstw, takich jak oszustwo, nękanie, zniesławienie lub manipulacja wyborcza. . Niektóre kraje wprowadziły jednak odrębne przepisy dotyczące treści generowanych przez sztuczną inteligencję. Włochy wprowadziły na przykład nowe przestępstwo (art. 612-quater Kodeksu Karnego) polegające na rozpowszechnianiu obrazów, filmów lub nagrań wygenerowanych lub zmodyfikowanych przez sztuczną inteligencję, w przypadku gdy materiały te powodują krzywdę. Francja to kolejny przykład kraju, który wprowadził przestępstwo związane z deepfake'ami o charakterze seksualnym (Ustawa nr 2024-449 z dnia 21 maja 2024 r.). Materiały takie podlegają również przepisom prawa w Irlandii (Ustawa z 2020 r. o molestowaniu i szkodliwych treściach z 2020 r.), które penalizują udostępnianie ‑intymnych zdjęć lub filmów bez zgody osoby przedstawionej, w tym deepfake'ów.
Mieszkańcy dowolnego państwa członkowskiego UE mogą zgłaszać treści, które uważają za niezgodne z prawem obowiązującym w ich kraju niezależnie od tego, skąd zostały one opublikowane. Mechanizm zgłaszania naruszeń musi być udostępniony bezpłatnie, a platforma musi powiadomić autora zgłoszenia o dostępnych środkach odwoławczych. Zasadniczo, jeżeli platforma uzna daną treść za niezgodną z prawem, usunie ją lub ograniczy jej dostępność w danym kraju. Wynika to również z tego, że platforma może zostać pociągnięta do odpowiedzialności prawnej, jeżeli sędzia ostatecznie uzna, że powinna była od razu zorientować się, iż treść ta była niezgodna z prawem.
Zgłaszanie nielegalnych treści jest również możliwe za pośrednictwem określonych kanałów krajowych funkcjonujących w kilku państwach członkowskich UE. We Francji, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych prowadzi PHAROS, portal internetowy, który umożliwia zgłaszanie pewnych rodzajów niezgodnych z prawem dezinformacji (takich jak zniesławienie, oszustwo, podżeganie do nienawiści). Sprawy te mogą następnie zostać przekazane właściwemu organowi krajowemu w tym kraju, który decyduje, czy zgłoszenie może skutkować wszczęciem postępowania sądowego.
W Polsce, serwis Dyżurnet.pl działający w ramach Narodowego Instytutu Badań Naukowych (NASK) przyjmuje zgłoszenia dotyczące nielegalnych treści w Internecie, do których zalicza się znieważanie osób ze względu na ich przynależność narodową, etniczną, rasową lub religijną. We Włoszech, włoski urząd Autorità per le Garanzie nelle Comunicazioni (AGCOM) udostępnia narzędzie umożliwiające zgłaszanie wszelkich naruszeń prawa na platformach cyfrowych, oraz specjalny formularz do zgłaszania opublikowanych w sieci filmów zawierających np. nieprawdziwe informacje nielegalnie podżegające do nienawiści na tle rasowym, seksualnym, religijnym lub etnicznym. W Hiszpanii również można zgłaszać nieprawdziwe informacje o charakterze seksualnym lub zawierające przemoc, w tym treści generowane przez sztuczną inteligencję, za pośrednictwem głównego kanału do usuwania treści o charakterze seksualnym lub zawierających przemoc prowadzonego przez agencję ds. ochrony danych. W całej Europie oraz w wielu innych krajach użytkownicy mogą korzystać z infolinii INHOPE w celu zgłaszania materiałów przedstawiających seksualne wykorzystywanie dzieci (CSAM) generowanych przez sztuczną inteligencję oraz strony Stop NCII, która udostępnia specjalny mechanizm zgłaszania obrazów deepfake o charakterze seksualnym.
Ponadto prawo Unii Europejskiej nakłada na większe platformy obowiązek umożliwienia użytkownikom składania skarg na podstawie warunków korzystania z serwisu oraz cofania wszelkich podjętych przez nie działań, które są z nimi niezgodne. Jest to przydatne, ponieważ warunki te obejmują pewne rodzaje nieprawdziwych informacji. Na przykład TikTok nie zezwala na treści generowane przez AI, „które wprowadzają w błąd w kwestiach o znaczeniu publicznym”, Google zakazuje reklam wykorzystujących zmanipulowane materiały „w celu oszukania, wyłudzenia lub wprowadzenia w błąd”, a LinkedIn zobowiązuje się do usuwania „twierdzeń, które są ewidentnie fałszywe lub w znacznym stopniu wprowadzają w błąd i mogą wyrządzić szkodę”. YouTube poszedł o krok dalej, udostępniając twórcom, a obecnie także dziennikarzom, urzędnikom państwowym i kandydatom na stanowiska polityczne narzędzie do wykrywania podobizn, które pomaga im wykrywać opublikowane na platformie materiały deepfake przedstawiające ich twarz i wnioskować o ich usunięcie.
Niektóre organizacje nadzorujące i media opublikowały wyniki śledztw, w wyniku których firmy te wyegzekwowały swoje przepisy wewnętrzne wobec niektórych kont: TikTok zablokował 20 kont po tym, jak BBC ujawniło proceder wykorzystywania wygenerowanych przez AI czarnoskórych influencerek do kierowania użytkowników na strony promujące treści o charakterze jednoznacznie seksualnym, natomiast doniesienia Indicator Media skłoniły Meta do usunięcia 200 reklam usług generowania wizerunków seksualnych bez zgody osób przedstawionych.
Przepisy te mają zazwyczaj charakter ogólnoświatowy, a więc umożliwiają informowanie platformy o ich naruszeniu z dowolnego kraju. W UE większe serwisy mają prawny obowiązek publicznego udostępniania aktualnej wersji swoich warunków korzystania z usług, a także rejestrowania wprowadzanych w nich zmian w publicznie dostępnym repozytorium. Ponadto, co istotne, jak wspomniałem wcześniej, serwisy są zobowiązane do uchylenia każdej decyzji niezgodnej z tymi warunkami.
W Wielkiej Brytanii prawo wyraźnie stanowi, że najpopularniejsze platformy (tzn. te, z których okresie co najmniej 6 miesięcy korzysta co najmniej 10% ludności Europy) muszą przestrzegać swoich warunków korzystania z usługi, zwłaszcza jeżeli zabraniają one publikowania określonego rodzaju podlegających regulacji treści tworzonych przez użytkowników. Jednakże, mimo że za egzekwowanie tego obowiązku odpowiada niezależny organ regulacyjny Ofcom, to nie rozpatruje on indywidualnych skarg i kieruje użytkowników do bezpośredniego kontaktu z platformami. Innym przykładem jest organizacja Internet Watch Foundation, która prowadzi stronę reportharmfulcontent.com, gdzie użytkownicy otrzymują porady dotyczące zgłaszania niektórych rodzajów szkodliwych treści, w tym pewnych rodzajów dezinformacji, takich jak podszywanie się pod inne osoby.
W przypadku niezgodnych z prawem nieprawdziwych informacji dostępne są też inne zasoby. Brytyjska Krajowa Rada Szefów Policji (NPCC) udostępnia TRUE VISION, specjalne narzędzie do zgłaszania przestępstw z nienawiści w Internecie. Ponadto przepisom prawa karnego podlegają określone rodzaje szkodliwych treści w Internecie związane z rozpowszechnianiem dezinformacji w celu „wyrządzenia poważnej krzywdy psychicznej lub fizycznej potencjalnym odbiorcom”. Ustawa o bezpieczeństwie w Internecie uznaje za niezgodne z prawem udostępnianie lub grożenie udostępnieniem intymnych zdjęć osób dorosłych, w tym obrazów typu deepfake, bez zgody osoby przedstawionej. Każde z tych przestępstw można zgłosić osobiście na policji lub anonimowo przez Internet za pośrednictwem niezależnej organizacji charytatywnej Crimestoppers, która następnie może przekazać sprawę organom ścigania. Niepełnoletni użytkownicy, którzy chcą usunąć z sieci przedstawiające ich wizerunek zdjęcia lub filmy o charakterze seksualnym, mogą również skorzystać z Report Remove, specjalnego mechanizmu przeznaczonego do tego celu.
Warto również zauważyć, że materiały typu deepfake często budzą wątpliwości związane z ochroną danych, ponieważ wykorzystanie czyjegoś wizerunku, głosu lub nazwiska może zostać uznane za przetwarzanie danych osobowych. Mieszkańcy UE mogą złożyć skargę do właściwego krajowego organu ochrony danych. Na przykład we Francji jest to CNIL (Commission nationale de l'informatique et des libertés, czyli po polsku Krajowa Komisja ds. Informatyki i Wolności). W Wielkiej Brytanii odpowiednikiem tej instytucji jest urząd ICO, który prezentuje podobne stanowisko w sprawie deepfake'ów i ochrony danych.
Zgłaszanie nieprawdziwych informacji w Nigerii, Ghanie, Kenii i RPA
W Nigerii obowiązuje Kodeks postępowania dla interaktywnych platform usług komputerowych/pośredników internetowych , który stanowi, że duże platformy muszą w swoich warunkach korzystania z usługi informować użytkowników o zakazie tworzenia i udostępniania „fałszywych lub wprowadzających w błąd” informacji. Za monitorowanie jego stosowania odpowiada Krajowa Agencja Rozwoju Technologii Informacyjnych (NITDA). Agencja nie szczególnego kanału do zgłaszania nieprawdziwych informacji przez użytkowników, ale oferuje ogólny formularz internetowy służący do składania skarg. Wspomniany kodeks zobowiązuje platformy do usuwania wszelkich treści niezgodnych z prawem „tak szybko, jak to możliwe” po otrzymaniu zgłoszenia.
Nielegalne treści w Internecie podlegają w większości przepisom Ustawy z 2015 r. o zakazie i zwalczaniu cyberprzestępczości.. Ustawa określa ramy prawne dotyczące złośliwego wykorzystywania technologii oraz uznaje za przestępstwa takie czyny, jak bezprawny dostęp, kradzież tożsamości, cyberstalking, wysyłanie obraźliwych wiadomości oraz publikowanie treści obscenicznych – wszystkie te czyny mogą być popełniane przy użyciu technologii AI. Dla przykładu, Nigeryjska Rada Regulacyjna ds. Reklamy (ARCON) wydała ostrzeżenie w związku ze wzrostem liczby generowanych przez AI reklam, które wykorzystują fałszywe wizerunki osób publicznych do promowania oszukańczych towarów i usług. Przestępstwa te oraz inne nielegalne treści można zgłaszać do nigeryjskiej policji lub Krajowego Centrum ds. Cyberprzestępczości za pośrednictwem aplikacji WhatsApp lub dzwoniąc na infolinię.
Prawo w Ghanie uznaje za przestępstwo „publikowanie fałszywych wiadomości z zamiarem wywołania strachu i paniki” oraz karze każdego, kto wykorzystuje Internet do „świadomego wysyłania komunikatów, które są fałszywe lub wprowadzające w błąd i mogą zagrażać bezpieczeństwu jakiejkolwiek osoby”. Obowiązująca w tym kraju Ustawa o cyberbezpieczeństwie opiera się na tym zapisie i szerzej zakazuje oszustw cybernetycznych, dezinformacji, kradzieży tożsamości oraz bezprawnej manipulacji danymi, w tym tworzenia i rozpowszechniania fałszywych lub wprowadzających w błąd treści cyfrowych, takich jak materiały deepfake. Ghański Krajowy Urząd ds. Cyberbezpieczeństwa udostępnia w Internecie formularz zgłoszenia incydentów , za pomocą którego można zgłaszać cyberprzemoc, oszustwa, dezinformację, szantaż internetowy, wykorzystywanie dzieci w sieci, podszywanie się pod inne osoby w sieci oraz publikowanie intymnych zdjęć bez zgody osób przedstawionych (NCII).
W Kenii, nieprawdziwe informacje, które stanowią mowę nienawiści można zgłaszać za pośrednictwem formularza internetowego do Krajowej Komisji ds. Spójności i Integracji (NCIC), która może następnie przekazać sprawę organom ścigania. Kwestie dotyczące szeroko rozumianej dezinformacji podlegają przepisom Ustawy z 2018 r. o nadużyciach komputerowych i cyberprzestępczości , która zwalcza „fałszywe publikacje” poprzez zakaz tworzenia i rozpowszechniania treści mających na celu „wywołanie niepokoju, cierpienia lub strachu”, a także zawiera przepis zakazujący nieuprawnionej manipulacji danymi. Według ekspertów ds. bezpieczeństwa obywatele Kenii w dużym stopniu narażeni na ryzyko oszustw wykorzystujących technologię deepfake do oferowania oszukańczych programów inwestycyjnych. Te oraz wiele innych incydentów w zakresie cyberbezpieczeństwa (np. treści o charakterze obraźliwym, przemoc wobec dzieci, przemoc seksualna lub przemoc na tle seksualnym, nękanie) można zgłaszać za pośrednictwem strony internetowej zespołu reagowania na incydenty komputerowe.
W Republice Południowej Afryki, Komisja Wyborcza oraz organizacja pozarządowa Moxii Africa uruchomiły witrynę internetową Real411.org, na której można zgłaszać przypadki szkód cyfrowych, w tym dezinformacji i nieprawdziwych informacji. Zgłoszenia są analizowane przez ekspertów ds. technologii cyfrowych, którzy podejmują uzasadnioną decyzję co do dalszego postępowania. Witryna działa w oparciu o dobrowolny kodeks postępowania, do którego przestrzegania główne platformy cyfrowe jeszcze się nie zobowiązały, dlatego konkretne skutki zgłaszania naruszeń są nieznane.
Nielegalne treści w Internecie zgłaszane są tak samo jak każde inne przestępstwo – przez udanie się na posterunek policji. Można również zgłaszać podejrzane treści w Internecie za pośrednictwem policyjnej linii Crime Stop lub przez złożenie zapytania w krajowym Centrum Cyberbezpieczeństwa. Osoby fizyczne mogą również skorzystać z formularza zgłoszeniowego udostępnianego przez Cybercrime.org.za, organizację zaangażowaną w walkę z przestępczym wykorzystywaniem technologii. Ponadto niektóre formy niezgodnych z prawem nieprawdziwych informacji w Internecie, takie jak oszczerstwa i zniesławienia, można zgłaszać online do Rady ds. Filmów i Publikacji.
Istotną rolę w zwalczaniu nieprawdziwych informacji w Afryce odgrywają również weryfikatorzy faktów. Kwestionowaną treść można im przesłać do weryfikacji za pośrednictwem Africa Check, ogólnoafrykańskiej organizacji zajmującej się weryfikacją faktów. W Ghanie i Nigerii można również zgłaszać podejrzane informacje za pośrednictwem serwisu Dubawa.
Twoja opinia ma znaczenie
Co sądzisz o tym tekście? Poświęć 30 sekund, aby podzielić się swoją opinią i pomóc nam tworzyć wartościowe treści dla społeczeństwa obywatelskiego!
Oświadczenia
Niniejszy materiał powstał przy okazji projektu AI for Social Change realizowanego przez TechSoup w ramach programu Digital Activism Program przy wsparciu Google.org.
Do stworzenia treści autor wykorzystał sztuczną inteligencję. Jednak cały artykuł został stworzony oraz poddany weryfikacji i przeglądowi przez autora i zespół TechSoup.
Narzędzia AI szybko się rozwijają i choć dokładamy wszelkich starań, aby zapewnić rzetelność udostępnianych przez nas treści, czasami niektóre informacje mogą być nieaktualne. Jeżeli zauważysz, że jakaś informacja jest nieaktualna, daj nam o tym znać pod adresem contact@hive-mind.community
O autorze
Carlos Hernández-Echevarría jest dziennikarzem z 15-letnim doświadczeniem w telewizji jako reporter, korespondent i kierownik programowy. Jest członkiem stałej grupy zadaniowej ds. Kodeksu postępowania w zakresie zwalczania dezinformacji oraz grupy roboczej EDMO ds. dezinformacji. Ukończył dziennikarstwo na Universidad San Pablo CEU oraz studia magisterskie z zakresu zarządzania wyborami i kampaniami wyborczymi w ramach stypendium Fulbrighta na Uniwersytecie Fordham.